روستاهای ایران: تالار گفتمان

روستاهاي ايران :: نمايش موضوعات - لاکتراشی هنر رو به افول/سنه کوه

لاکتراشی هنر رو به افول/سنه کوه

 

ارسال موضوع جديد  پاسخ به اين موضوع   ارسال تشکر 

   روستاهاي ايران صفحه اول انجمن -> صنایع و مشاغل روستایی مازندران

نمايش موضوع قبلي :: نمايش موضوع بعدي  
نويسنده پيغام

musaaskari
کاربر ویژه

وضعيت: آفلاين
27 تير ماه ، 1390
تعداد ارسالها: 6429
امتياز: 1929860
تشکر کرده: 1
تشکر شده 48 بار در 46 پست


ارسالارسال شده در: جمعه، 8 اسفند ماه ، 1393 23:03:54    موضوع مطلب: لاکتراشی هنر رو به افول/سنه کوه پاسخ همراه با اعلان

لاکتراشی هنر رو به افول در سنه کوه

نوشته شده توسط مهندس محمد عبدی سنه کوهی

هنر تراشیدن چوب با استفاده از ابزار مختلف را از قدیم الایام بیشتر ” لاکتراشی” می گفتند چرا که ” لاک” ، لگن چوبی بزرگی را می گویند که استفاده زیادی در زندگی مردمان قدیم داشت و لاک تراشی یا چو تراشی و ساخت صنایع دستی از شغل ها و هنرهای اصلی مردم مازندران محسوب می شود که امروزه با گسترش شهرنشینی و تغییر شکل زندگی مردم در بسیاری از مناطق در حال از بین رفتن است.حتی در سنه کوه هم تعداد نفرات کمی دست ورزیده در چنین هنری دارند.

یکی از مشاغل بومی و تقریبا فراموش شده مردم مازندران ” لاک تراشی ” است که بیشتر در مناطق جنگلی و روستایی مورد توجه مردم بوده و محصولات تولیدی آن برای زندگی روزمره آنها تهیه می شده است.

این کار سه نوع حرفه را در بر می گیرد: ۱- کچه و کترا تراش ،که ابزار و لوازم خانگی را می تراشیدند که دست حرفه ای داشتند و هنوز هم دارند . ۲- تلم و ماز کندل (کندوی زنبور) تراش ،که بیشتر لوازم کاری کشاورزی و برخی لوازم بزرگ خانگی که نیاز آنچنانی به مهارت ریزه کاری نداشت را انجام می دادند و معمولا تلم تراش معروف بودند مثل تلم ، کندل ماز ( کندوی زنبور ) ، ازال و جت برای شخم و شیار با گاو ، نو برای خوراک دام ، لاکهای بزرگ ، پل ور و ستون خانه ، نردبان تک ستونی (کتی پله) و … می تراشیدند ۳- خراطی که مهارت بالایی می خواست و سایل مثل قلیون چلک و امثال آنرا می ساختند.

البته برخی تقسیمات دیگری هم دارد مثل لاک تراش .اما در مجموع اصطلاح جامع و جاافتاده این هنر را لاک تراشی می گویند .

لاک تراشی با واژه محلی مازندرانی چو تراشی به معنای تراشکاری و شکل دادن چوب برای ساخت ابزارهای مورد نیاز زندگی است که شامل ۲ بخش چو و تراش است که در اینجا چو به معنای همان چوب درخت است و تراش هم به معنای تراشیدن به کار می رود.

ساکنین مناطق روستایی مازندران در گذشته بیشترین نیازهای خود را از چوب های جنگلی تهیه می نمودند که با استفاده از تنه و ریشه درختان بدون بهره گیری از ابزار کار امروزی ظروفی مانند کچه، جوله، کترا، پلاگر، دونه پاش، قاشق، کلز و… را تولید می کردند که اگر به ریشه مفهوم و کارکرد این ابزارها دقت کنیم به این پی می بریم که بیشتر یا تمامی اینها برای رفع نیازهای زندگی روزمره همچون طبخ غذا، خوردن غذا، پیمانه کردن و… بکار می رفته است.

لاک تراشی در مناطق روستایی و جنگلی مورد توجه پیشه وران هنرمندان بوده و انواع سازه‌های آن براساس نیاز زندگی روزمره گسترش یافته‌است. روستاییان ساکن مناطق جنگلی درگذشته بیشترین نیازهای خود را از چوب تهیه می‌کردند و در ساخت لوازم چوبی از مهارت خوبی برخوردار بودند. استادکاران بااستفاده از ریشه و تنه درختان بدون بهره گیری از ابزار کار امروزی ظروف چوبی مانند، لاک ، کیل لاک ، تلم ،ماز کندل (کندوی زنبور عسل) ، ازال و جت ، جوله، کلز، لاک دانه پاش یا دمپاش ، قند چوله، تنباکو چوله، قاشق، ملاقه، کترا و … می‌ساختند. هنر لاک تراشی یک کار ابتکاری است و جنگل نشینان با شناختی که از انواع درختان جنگلی دارند برای ساخت مصنوعات چوبی از ریشه و چوب درختان ویژه‌ای با استفاده از ابزار کار بسیار ابتدایی استفاده می‌کنند.

البته لاک تراشی کاری غیر از خراطی است که برخی کولی ها (جوگی ها ) انجام می دادند چرا که در خراطی با استفاده از ابزار کاری ساده در قدیم برخی آلات مثل قلیون دل نی ، قلیون تک نی ، قلیون چلک ، فر فره ، نون ساز ( وردنه) ، گوشتکوب ، ابراز آلات موسیقی و …می ساختند که معمولا کار افراد عادی نبوده و نیست.بلکه هنری آمیخته با ذوق و مهارت ویژه بوده است . اما امروزه در این صنعت که به صنعت خراطی معروف است افرادی خبره در کار مختلف ساخت مبل و مصنوعات چوبی تزئینی فعالیت دارند که از مشاغل پر درآمد و به روز می باشد .

درختانی که از چوب آنها برای این کار بهره می‌گیرند افرا، راش، ملج، توسکا، ممرز، شمشاد، نم دار و انجیلی است. ظروفی که از ریشه درختان ساخته می‌شود سبک تر و در برابر سرما و گرما مقاوم تر است و ترک بر نمی‌دارد و در اثر ضربه به سادگی نمی‌شکند.

لاک تراشان معتقدند ظروفی که از ریشه درختان تهیه می‌شود، اگر خوب نگه داری شود عمر مفید آنها دست کم بالای صد سال خواهد بود. در صورتی که لوازم تهیه شده از ساقه و تنه درختان چنین استقامتی ندارند . به همین خاطر در گذشته لاک تراشان لوازم مورد نیاز در خانه را از ریشه زیرین ریشه‌هایی که از ساقه با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده‌اند استفاده میکردند زیرا ازدیدگاه آنان قسمت زیرین این نوع ریشه‌ها کمتر در معرض برف و باران قرار داشت. چوبی که از تنه درختان استفاده می کنند نباید تر بوده و به اصطلاح شیره چوب از دست رفته و تقریباً خشک شده باشد.ظروف لاک تراشی را نباید در کنار آتش یا بخاری قرار داد و یا در جایی مرطوب ، باید در جای عادی با دمای مناسب باشد.

برخی از ظروف تهیه شده از این راه عبارتند از: لاک ،جوله، کلز، لاک دانه پاش، قندچوله، تنباکو چوله، قاشق ، ملاقه، کترا.

لاک: به ظرف بزرگی گفته می شود که دو نوع بودند یکی که دور آن رو به داخل جمع شده و معمولاً از آن برای خوردن غذا استفاده می کردندو دیگری مثل لگن بزرگ امروزی بودند که برای ریختن بار و آنچه امروزه در لگن استفاده دارد از آن استفاده می کردند .


جوله: این وسیله شبیه پارچ است که در اندازه های متفاوت ساخته می شد. کاربرد اصلی اش برای دوشیدن شیر و نگه داشتن انواع مواد لبنی بود و با نقشه های مارپیچ و زنجیره ای طراحی می شود. نوع بزرگ آن را مندر نام دارد که ظرفیت آن ۱۸ کیلوگرم است.

دانه پاش یا دمپاش : به جای سینی برای پاک کردن برنج و حبوبات بکار می رود.

کلز : از این وسیله چوبی به جای ملاقه برای هم زدن شیر و سرد کردن شیر استفاده می شود. در مناطق مختلف نام های گوناگونی دارد. در رامسر گیال، در بخش مرکزی کلز و کیلز و در منطقه گرگان کمچه لز می گویند.در سنه کوه بیشتر در بنه سر ها کاربرد داشت .

کچه یا کترا: همان قاشق است و از ساقه یا شاخه شمشاد ساخته می شود که در کنار وسایل امروزی همچنان کاربرد دارد.

کیله لاک: به عنوان پیمانه استفاده می شود و حدود ۶ کیلوگرم شالی یا جو و ۷/۵ کیلوگرم گندم ظرفیت دارد.

عصا: از چوب درخت آزاد یا ازدار به نام محلی ساخته می شود.

قندچوله: برای خرد کردن قند بکار می رود.

تنباکو چوله: به عنوان ظرف تنباکو مورد استفاده قرار می گیرد.

سیرکوب : در اندازه های متقفاوت ساخته می شود. در قدیم از این ظرف برای کوبیدن و خرد کردن نیز استفاده می شد.

ابزار کار:

برای شروع چوب را از جنگل تهیه نموده و چند روز در سایه می گذارند تا رطوبت اولیه را از دست بدهد. اما اگر چوب انتخاب شده کاملاً خشک بود، پیش از آغاز کار باید مدتی در داخل آب خیسانده شود.

چوب درختان آزاد (ازدار) ، نمدار ، شمشاد (ششار) ، ملج ، انجیلی ، توسکا و ممرز برای کار مفید است (باید توجه داشت برای ساختن جوله نباید از چوب ازدار استفاده کرد؛ چون چوبش تر است و زود خشک شده، ترک بر می دارد. اما چوب نمدار و افرا بافت شان طوری است که خشک بشوند هم جمع شده و ترک بر نمی دارد).

ابزار مربوط به برش:

تبر: اولین و مهمترین ابزار کار لاک تراش تبر است که برای قطع و برش چوب و ساختن به فرم دلخواه کاربرد دارد. در شرایطی که استاد لاک تراش ابزار کار کافی نداشته باشد همه مراحل را می تواند با تبر انجام می دهد.

ابزار مربوط به تراش:

تیشه: ابزاری است که با آن برای نازک کردن و گود کردن قسمت هایی از کار استفاده می شود و در دو نوع تیشه راست و تیشه کج استفاده دارد.


متکل: ابزاری است شبیه به تیشه با تیغه بلندتر برای تراشیدن داخل ظروف استفاده می شود.

رخ گیر: ابزاری است دارای تیغه فولادی و برنده که برای تراشیدن و نازک کردن بدنه داخل ظروف مانند جوله و لاک استفاده می شود.

دله گیر: ابزاری است دارای تیغه فلزی منحنی شکل که برای تراشیدن درون ظروف گرد و منحنی و همچنین که ظروفی مثل جوله استفاده می شود.

رنده: ابزاری با بدنه چوبی و تیغه تیز فولادی که برای تراشیدن و نازک ردن وسایلی با سطوح کشیده مانند عصا استفاده می شود.

چوب سا: ابزاری است فلزی با سطح زبر در اشکال مختلف که برای تراشیدن و شکل دادن به محصولات مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

ابزار مربوط به خراش:

نقش گر: ابزاری است دارای تیغه نازک فولادی با اشکال مارپیچ یا ساده و دسته چوبی که برای ایجاد نقش بر روی ظروفی مانند کلز و جوله استفاده می شود.

خروس: ابزاری است فلزی برای ایجاد نقش بر روی محصولات مختلف که نقشی به شکل دایره و شبیه به چشم خروس دارند.

ابزار کوبشی:

کتنا: ابزاری است چوبی شامل سر و دسته که کاربردی شبیه چکش دارد.

ابزار سوراخ کردن:

درفش یا دروش: ابزاری است برای سوراخ کردن چوب.

چلی: ابزاری چوبی با نوک تیز که برای شکافتن چوب از آن استفاده می شود.

ابزار جانبی:

سنگ: ابزاری است برای تیز کردن تیغه تبر.

نرمه سنگ: سنگی است برای تیز کردن سایر تیغ ها.

در سنه کوه از قدیم استاد کارهای زیادی معروف بودند که در تراشیدن اینگونه ابزار و وسایل چوبی بسیار خبره بوده اند از جمله استاد سرآمد و خبره این کار مشهدی محمد علی خیالپرست (جوادی مقدم) خدا بیامرز و دیگر برادرانش مثل کربلایی جانعلی حقی و یعقوب و همچنین حاج نوروز علی یوسفی هم خبره این کار هستند .و آنگونه که با خبر شدیم جناب استا کربلایی جانعلی اکنون نیز فعالیت کاری خوبی در این زمینه دارند .

تلم تراش و ماز کندل تراش و ازال و جت تراش خبره هم پدر بزرگ ما مشد فضل الله عبدی ، پیر جانبرار متحد ،مشد گلعمو محمدی ، مشد میرزا علی اصغری خدا بیامرز و ابوی ما حاج شعبان عبدی و برادر خدابیامرزم علی اکبر عبدی دستی خبره در این کار داشتند .که در بین قدما پدر بزرگ ما و میرزا علی دایی خبره تر از بقیه بودند و لاکتراش ماهری بودند .

از گروه تراش چوب با استفاده از دستگاه هم اکنون استاد مرتضی فکوری نیا و استاد علاءالدین یوسفی فعالیت اقتصادی کارگاهی خراطی صنعتی دارد و …

در این زمینه دوستان اگر اطلاعات تکمیلی دارند محبت نمایند تقدیم علاقمندان شود .

منبع:
تنها کاربران عضو سايت قادر به مشاهده لينک ها هستند.
عضويت در سايت / ورود به سايت

بازگشت به بالا

رويت مشخصات كاربر ارسال پيغام شخصي ارسال ايميل بازديد از سايت ارسال كننده مطلب
تشکرهاي ثبت شده از ايجاد کننده تاپيک :
 
تمامي مطالب ارسال شده:   
ارسال موضوع جديد   پاسخ به اين موضوع   ارسال تشکر

   روستاهاي ايران صفحه اول انجمن -> صنایع و مشاغل روستایی مازندران

زمان پيشفرض سايت: ساعت گرينويچ + 3.5 ساعت
صفحه 1 از 1
  
نام کاربري:      کلمه عبور:     

~ يا ~
عضويت در سايت

  


 


Powered by phpBB © 2001, 2008 phpBB Group
كه مازندران شهر ما ياد باد
فروشگاه فرش احمدی
تهران هاست
 تبلیغات در سایت روستاهای  ایران