صنایع دستی رو به فراموشی / لاک تراشی

صنایع دستی رو به فراموشی / لاک تراشی

www.Bandpay.ir

لاک تراشی یا چو تراشی و ساخت صنایع دستی از شغل ها و هنرهای اصلی مردم مازندران محسوب می شود که امروزه با گسترش شهرنشینی و تغییر شکل زندگی مردم در بسیاری از مناطق در حال از بین رفتن است. سایت بندپ در این مقاله به معرفی این هنر ریشه دار و نمایش عکسهایی از آن می پردازد.

یکی از مشاغل بومی و تقریبا فراموش شده مردم مازندران لاک تراشی است که بیشتر در مناطق جنگلی و روستایی مورد توجه مردم بوده و محصولات تولیدی آن برای زندگی روزمره آنها تهیه می شده است.

لاک تراشی با واژه محلی مازندرانی چو تراشی به معنای تراشکاری و شکل دادن چوب برای ساخت ابزارهای مورد نیاز زندگی است که شامل ۲ بخش چو و تراش است که در اینجا چو به معنای همان چوب درخت است و تراش هم به معنای تراشیدن به کار می رود.

ساکنین مناطق روستایی مازندران در گذشته بیشترین نیازهای خود را از چوب جنگل ها تهیه می نمودند که با استفاده از تنه و ریشه درختان بدون بهره گیری از ابزار کار امروزی ظظروفی مانند کچه، جوله، کترا، پلاکر، دونه پاج، قاشق، کلز و… را تولید می کردند که اگر به ریشه مفهوم و کارکرد این ابزارها دقت کنیم به این پی می بریم که بیشتر یا تمای اینها برای رفع نیازهای زندگی روزمره همچون طبغ غذا، خوردن غذا، پیمانه کردن و… بکار می رفته است.

www.Bandpay.ir

هنر لاک تراشی یک کار کاملا ابداعی و ابتکاری است. این هنر به مهارتی بیش از مهارت یک نجار یا چوب تراش معمولی نیاز دارد و جنگل نشینان با شناختی که از چوب درختان مختلف دارند می توانند بهترین گزینه را در انتخاب ماده خام اولیه (چوب) برای ساخت مصنوعات چوبی بکار گیرند. درختانی که از چوب آنها برای این کار بهره می گیرند شامل افرا، راش، ملج، توسکا، ممرز، شمشاد ، نم دار و انجیلی است.

هنر لاک تراشی همان ساخت ظروف و احجام چوبی سنتی با استفاده از چوب های جنگلی است که با نقوش اسطوره ای و الهام گرفته از طبیعت اطراف منقوش می کردند. با توجه به قدمت استان مازندران و سایت های کشف شده در این استان، ثابت شده که مازندران سابقه تاریخی ۷۰۰۰ ساله دارد که به دلیل جنگل انبوه و گونه های مختلف درختان جنگلی، طبیعتاً لاک تراشی و استفاده بومیان از چوب قدمت بسیار طولانی دارد. بومیان گذشته ساکن مناطق جنگلی به دلیل فراوانی درختان و این که بیشتر نیاز خود را از چوب تهیه می کردند که رفته رفته در ساخت لوازم چوبی از تنه و ریشه درختان مهارت یافتند.

این مصنوعات چوبی در گذشته زندگی مردم مازندران هم ارزش کاربردی و هم تزئینی داشته است اما امروزه با چشم پوشی از معدود نقاط جنگلی و کوهستانی مازندران که از آن بصورت کاربردی استفاده می کنند، کاملا جنبه تزئینی آن مطرح است و جنبه کاربردی آن با وجود تولید روز افزون و متفاوت لوازم و ابزارهای آشپزی و… از بین رفته است.

با توجه به رقابتی که اجناس و ظروف چینی در بازارهای ایران ایجاد کرده اند و سرنخ هایی هم از حضور مصنوعات چوبی یا صنایع دستی ساخت این کشور در مناطق شمالی کشور مشاهده می شود، این هنر دیگر خریدار و مصرف کننده ندارد و به طور کامل در حال از بین رفتن و فراموشی است و بجز اندک مناطقی از استان مازندران که استادان گرانقدری از گذشته این هنر را حفظ کرده و امروزه آن را تولید و به کار می گیرند، بیم آن می رود که این هنرمندان با رفتن خودشان از دنیا این حرفه چند هزار ساله را نیز با خود ببرند.

ظروف چوبی که از ریشه درختان تهیه می شود سبک تر و در مقابل سرما و گرما مقاوم تر است. بنابراین ترک بر نمی دارد، در اثر ضربه به سادگی نمی شکند و عمر مفید آن گاهی بیش از ۱۰۰ سال است که البته بستگی به نوع چوب دارد. برای برخی لوازم ضروری منزل، از ریشه متصل به ساقه که با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده است استفاده می کنند. چون این نوع ریشه ها کمتر در معرض برف و باران قرار دارند. چوبی که از تنه درختان استفاده می کنند نباید تر بوده و به اصطلاح شیره چوب از دست رفته و تقریباً خشک شده باشد.

ظروف لاک تراشی را نباید در کنار آتش یا بخاری قرار داد و یا در جایی مرطوب ، باید در جای عادی با دمای مناسب باشد. برخی از ظروف تهیه شده از این راه عبارتند از: لاک جوله، کلز، لاک دانه پاش، قندچوله، تنباکو چوله، قاشق ، ملاقه، کترا.

لاک (خردخار) : به ظرف بزرگی گفته می شود که دور آن رو به داخل جمع شده که در زبان محلی مازندرانی به آن "خردخار" می گویند و بیشترین استفاده آن آن برای خوردن غذا بخصوص گرماس پلا استفاده می کردند.

www.Bandpay.irwww.Bandpay.irنمونه ای از خردخار یا لاک

جاله: این وسیله شبیه پارچ است که در اندازه های متفاوت ساخته می شود. کاربرد اصلی اش برای دوشیدن شیر و نگه داشتن انواع مواد لبنی بود و با نقشه های مارپیچ و زنجیره ای طراحی می شود.

www.Bandpay.irنمونه ای از ظرف جاله

کچه و کترا : همان قاشق است و از ساقه یا شاخه شمشاد ساخته می شود که در کنار وسایل امروزی همچنان کاربرد دارد. کچه در اندازه کوچکتر برای خوردن غذا یا آش استفاده می شود که از مهمترین مزیت های آن این است که در هنگام خوردن آش یا غذای گرم موجب سوختگی دهان نمی شود. کِتــرا شبیه به همان کچه است اما در اندازه بزرگتر که داخل آن گودی بیشتری دارد و برای هم زدن آش بکار برده می شود.

www.Bandpay.irنمونه ای از کچه 

www.Bandpay.irکِتـــرا 

کَلــِز : از این وسیله چوبی گاهی به جای ملاقه برای هم زدن شیر و سرد کردن شیر استفاده می شود که در مناطق مختلف مازندران نام های گوناگونی دارد.

www.Bandpay.irwww.Bandpay.ir

ابزارهای کار :

برای شروع چوب را از جنگل تهیه نموده و چند روز در سایه می گذارند تا رطوبت اولیه را از دست بدهد. اما اگر چوب انتخاب شده کاملاً خشک بود، پیش از آغاز کار باید مدتی در داخل آب خیسانده شود.

چوب درختان آزاد (ازدار)، نمدار، شمشاد (شهر)، ملج، انجیلی، توسکا و ممرز برای کار مفید است (باید توجه داشت برای ساختن جوله نباید از چوب ازدار استفاده کرد؛ چون چوبش تر است و زود خشک شده، ترک بر می دارد. اما چوب نمدار و افرا بافت شان طوری است که خشک بشوند هم جمع شده و ترک بر نمی دارد).

ابزار مربوط به برش :

تور ( تبر ) : اولین و مهمترین ابزار کار لاک تراش تبر است که برای قطع و برش چوب و ساختن به فرم دلخواه کاربرد دارد. در شرایطی که استاد لاک تراش ابزار کار کافی نداشته باشد همه مراحل را می تواند با تبر انجام می دهد.

ابزار مربوط به تراش :

تاشه ( تیشه ) : ابزاری است که با آن برای نازک کردن و گود کردن قسمت هایی از کار استفاده می شود و در دو نوع تیشه راست و تیشه کج استفاده دارد.

متکل : ابزاری است شبیه به تیشه با تیغه بلندتر برای تراشیدن داخل ظروف استفاده می شود.

رخ گیر : ابزاری است دارای تیغه فولادی و برنده که برای تراشیدن و نازک کردن بدنه داخل ظروف مانند جوله و لاک استفاده می شود.

دله گیر : ابزاری است دارای تیغه فلزی منحنی شکل که برای تراشیدن درون ظروف گرد و منحنی و همچنین که ظروفی مثل جوله استفاده می شود.

رنده : ابزاری با بدنه چوبی و تیغه تیز فولادی که برای تراشیدن و نازک ردن وسایلی با سطوح کشیده مانند عصا استفاده می شود.

سائون ( چوب سا ) : ابزاری است فلزی با سطح زبر در اشکال مختلف که برای تراشیدن و شکل دادن به محصولات مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

ابزار مربوط به خراش :

نقش کر : ابزاری است دارای تیغه نازک فولادی با اشکال مارپیچ یا ساده و دسته چوبی که برای ایجاد نقش بر روی ظروفی مانند کلز و جوله استفاده می شود.

خروس : ابزاری است فلزی برای ایجاد نقش بر روی محصولات مختلف که نقشی به شکل دایره و شبیه به چشم خروس دارند.

 ابزار کوبشی :

کتنا : ابزاری است چوبی شامل سر و دسته که کاربردی شبیه چکش دارد.

ابزار سوراخ کردن :

درفش یا دروش : ابزاری است برای سوراخ کردن چوب.

چلی : ابزاری چوبی با نوک تیز که برای شکافتن چوب از آن استفاده می شود.

ابزار جانبی :

سنگ : ابزاری است برای تیز کردن تیغه تبر.

نرمه سنگ : سنگی است برای تیز کردن سایر تیغ ها.

عکس برخی از ابزارهای کار و مصنوعات چوبی ساخته شده www.Bandpay.ir

با سپاس فراوان از آقای استاد کربلایی جانعلی لاغری و خانواده محترم ایشان که عکس ها به یمن مهمان نوازی این بزرگوار تهیه شده اند. 

www.Bandpay.irwww.Bandpay.ir
www.Bandpay.irwww.Bandpay.irwww.Bandpay.ir

www.Bandpay.ir

این تصاویر فقط نمونه ای از صنایع دستی و ابزارهای انجام کار می باشد که در مقاله های بعد به تفصیل به شرح برخی از صنایع دستی و روش های ساخت آن می پردازیم.

منبع :

منبع راهنما، انسان شناسی و فرهنگ (لاک تراشی؛ صنایع دستی رو به فراموشی مازندران URL) – بنیامین کاویانپور

عکسها اختصاصی از سایت بندپی

منبع:
www.bandpay.ir

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *