نمدمالی / هنری کهن اما فراموش شده

نمدمالی / هنری کهن اما فراموش شده

سایت بندپی (هنرهای فراموش شده) – نمدمالی : نَـمَـد نوعی بافته سنتی زیراندازی است که از پشم تولید می‌شود و در لغت به معنای پارچه ای کلفت است که از پشم مالیده می سازند. هنر یا صنعت نمد مالی از کهن ترین صنایع دستی و بومی مازندران است که به دلیل عدم حمایت و کم توجهی مدیران مرتبط رو به نابودی است.

نمد ساده ترین نوع کف پوش است و ساخت آن احتیاج به دستگاه خاصی ندارد. در نمد مالی از خاصیت طبیعی پشم که عبارت از در هم پیچیده شدن الیاف آن در اثر رطوبت و فشار است استفاده می شود. احتمال دارد که اولین بار بافندگانی که الیاف پشمی خود را شسته و برای گرفتن رطوبت آن با چوبدستی ضربه هایی به پشم می زده اند، موفق به کشف این خصوصیت پشم و در نتیجه موفق به به وجود آوردن صنعت نمدمالی شده باشند.

نمد در آسیا به‌ ویژه در ایران از زمان‌های قدیم به عنوان لباس، کلاه، خیمه و زیرانداز به کار می‌رفته و در شرایطی سخت تولید می‌شده است. تهیه و ساخت نمد در ایران همچنان به‌ صورت سنتی صورت می‌گیرد و هنرمند ایرانی با نقش و نگار و دستان توانمند و هنرمندانه خود بدان روح تازه‌ای می‌بخشد. نمدهای ایران، در هر منطقه از این سرزمین، رازی سر به مهر دارند که با شکل‌های تجریدی و نمادین و رنگ‌های برگرفته از طبیعت، بخشی از فرهنگ هنرهای عامیانه ما را تشکیل می‌دهند.

نمدمالی صنعتی است که با تمام اعضای بدن در ارتباط است و نمدمال با عشق تمام به کار، همراه با حرکات موزون و دلنشین دست و پا و خواندن شعرهای لطیف و موزون خستگی مفرط ناشی از کار مداوم را همراه با عرق کردن فراوان از تن خسته خود بیرون می کند و به انتظار فرش کردن دستمایه تلاش خود می نشیند.

از خواص نمد می توان گفت که رطوبت را از خود عبور نمی‌دهد و عایق بسیار مناسبی برای سرما و گرما است. نمد از استحکام قابل ملاحظه‌ای برخوردار است و عمر زیادی می‌کند. ابزار کار و مواد اولیه برای تهیه آن ساده، محدود و قابل دسترس است. نمد خاصیت ایمنی بخشی (محافظتی) قابل توجهی دارد، چون که نیش گزندگان و چنگ و دندان درندگان در آن کارگر نیست. خواص درمانی نمد برای بیماری هایی مثل رماتیسم و مفاصل بسیار مفید بوده که از گذشته های بسیار دور مورد استفاده قرار می گرفته است که علم پزشکی نیز امروزه خواص درمانی آن را اثبات کرده است.

IMG_5469

تاریخچه نمد :

نمدمالی از ابتدایی ترین شیوه های نساجی است که گفته می شود ابتدا در آسیای میانه به وجود آمد. از دوره نوسنگی مردمی که با پشم سروکار داشته اند نمد را می شناختند . اسناد و مدارک چینی ۲۳۰۰ پیش از میلاد درباره زره و سپر نمدی خبر می دهد. درگورهای عصر مفرغ در آلمان نمدهایی پیدا شده که تاریخ آن به ۱۴۰۰ پیش از میلاد می رسد. در گور سکاهای سده پنجم پیش از میلاد مسیح که در قسمت های مستور از برف و یخ روسیه مرکزی پیدا شده اشیای نمدی زیادی چون پرده، قالی، عرقچین جل اسب و پتو به دست آمده است.

قبایل ترک که از این نواحی مهاجرت کرده اند و نیز چادرنشین های ایرانی تا به امروز استادان مسلم هنر نمد سازی هستند. ایرانی ها نه تنها در ساخت بلکه در تزیین و آرایش نمد با نقشه هایی که از پشم رنگ شده که در دور نمد به کار می برند؛ استاد هستند. روشی که این چادر نشینان به کار می بردند ساده بوده و تا امروز هم پایدار بوده است.

در میان نمد مالان سمنان و مازندران مشهور است پسر حضرت سلیمان چوپانی بود که می خواست از پشم گوسفندش برای بافتن پارچه استفاده کند پس از آن که چندین بار در این آرزو ناکام شد دست از کوشش بر داشت و از روی ناامیدی پشم را مشت کوبید و اشک اندوه بر آن ریخت اشک ها به درون الیاف پشم راه یافت وآنها را به هم چسباند آنگاه پسر حضرت سلیمان دریافت که از خیساندن و مالیدن پشم پارچه ای برایش ساخته شده است بدینسان نخستین نمدآفریده شد و یاد پسر حضرت سلیمان تااین زمان به عنوان ”رب النوع ” نمد مالان شمال ایران زنده مانده است .

نمد از حیث مشخصات فنی و طرح و نقش بسیار جالب و در خور ستایش است. تولید فرش های نمدین، به مراتب ساده‌تر از تهیه سایر فرش ها نظیر قالی و گلیم است و با این که از لحاظ مقدار مواد اولیه مورد نیاز تفاوت چندانی با قالی و گلیم ندارد، با این حال به واسطه سهولت و سرعت عمل تولید، بسیار ارزان تر از آن ها است. اگرچه به علت ارزانی قیمت نمد، بیشترین مصرف ‌کنندگان آن، عشایر و روستاییان هستند ولی نمد با نقوش زیبا و اصیل و رنگ آمیزی‌های دلپذیر از توجه هنردوستان و حامیان اصالت‌های بومی این سرزمین نیز برخوردار بوده است.

تولیدات صنایع دستی، صرف نظر از درآمدزا بودن، برآورنده بسیاری از نیازهای خانوار تولیدکننده یا ساکنان منطقه نیز هست و از بین این نوع تولیدات، نمد جزو صنایعی است که چنین خصوصیتی دارد. مهم‌ترین تولیدات نمدی امروز به صورت زیراندازهای نمدی، جلودری، تن پوش‌های نمدی، نمد چوقا و امثال آنها ارائه می‌شود.

مهم‌ترین تولیدات نمدی امروز به صورت زیراندازهای نمدی، جلودری، تن پوش‌های نمدی، نمد چوقا و امثال آنهاارائه می‌شود.

IMG_5486

مناطق تولید نمد :

امروزه نمد در بیشتر نقاط ایران تولید می‌شود و مراکز عمده آن استهبان فارس، گیلان، گلستان، مازندران، سمنان، دامغان، قوچان، کرمانشاه و… هستند. ایلات ترکمن نیز نمد را جهت پوشش سقف و اسکلت چوبی آلاچیق و یورت خود می مالند و نوعی نمد مرغوب نیز با  نقش های گوناگون جهت زیرانداز و مفروش نمودن کف کلبه فراهم می سازند. نمدمالی در نواحی اصفهان، بروجن و بختیاری نیز رایج بوده است. در کرمانشاه در شهرهای قصرشیرین٬ سرپل ذهاب٬ اسلام آباد غرب و کرند متداول است. بدلیل اینکه تولید نمد نیاز به قدرت بدنی فراوان دارد در بیشتر نقاط ایران نمدمالی توسط مردان انجام می گیرد.

منبع متن : خبرگزاری ایرنا / روزنامه ایران

نمد مالی در بندپی : 

نمد مالی از گذشته های دور در منطقه بندپی رواج داشته است و بنابر شرایط محیطی منطقه که در گذشته بیشتر اهالی منطقه به شغل دامپروری مشغول بودند، از آن برای ساخت زیر انداز یا پوششی برای چوپانان و گالش ها استفاده می شده است.

در زبان محلی مردم منطقه نـَمـَد با نام لـَمِـه شناخته می شود و به استاد نمد مال یا فردی که نمد را می سازد لمسـو یا لمه سو گفته می شود. این هنر در سالهایی نه چندان دور هنری بسیار شناخته شده بوده است چرا که نمناکی (بارندگی) زیاد در این منطقه و همچنین با توجه به شغل اصلی مردم منطقه که دام پروری و کشاورزی بوده است، شرایط ایجاب می کرد که برای حفاظت بدن از رطوبت و سرما و گرما از لَـمِـه (نمد) استفاده نمایند که امروزه با تغییر شرایط زندگی مردم و روی آوردن مردم به کارهایی غیر از دامپروری و عدم حمایت مسئولین، این هنر ارزشمند در ورطه نابودی قرار گرفته است که در حال حاضر شاید در کل منطقه بندپی تعداد استادان نمد مال به شمار انگشت های دست هم نرسند. 

* سایت بندپی برای معرفی بیشتر این هنر زیبا و باریشه به سراغ استاد قربان کرم پور عمران، یکی از تنها بازماندگان هنر نمدمالی بندپی رفته است که گزارش و گزارش تصویری آن را در زیر مشاهده می کنید.

* این مصاحبه در روز جمعه ۱۱ بهمن ۹۳ تهیه شده است. تمامی مصاحبه به زبان مازندرانی انجام شده و برای راحتی در امر خواندن و احترام به همطونان غیر مازندرانی به پارسی برگردان شده است. (گزارش تصویری در پایان متن مصاحبه قرار داده شده است.)

IMG_5450

* استاد لطفا خودتون رو بیشتر معرفی بفرمایید؟

قربان کرم پور عمران، ساکن روستای دیا و ۷۰ سال سن دارم.

* استاد میشه بفرمایید از چه سنی به نمد مالی روی آوردین؟

هشت ساله بودم که پیش استاد مشهدی رحمت آبادی عمران برای یادگرفتن نمد مالی رفتم، وی از مادری عمران و پدری چلاوی بود.

من که از ۸ سالگی به شاگردی رفتم، تقریبا ۴ یا ۵ سال نزد استاد شاگردی کردم اما در سالهای اول فقط کارهای روزمره اونها رو انجام می دادم، مثلا واسشون غذا می پختم، چایی درست میکردم و… اما کم کم شروع به یاد گرفتن کردم.

ابتدا کمونه زنی رو پیشش یاد گرفتم. حدود ماهی ۱۰۰ یا ۱۵۰ تومان آن زمان حقوق می گرفتم. در سن ۱۸ سالگی استاد کار شدم، یعنی خودم می تونستم یک نمد کامل رو بسازم. بعد استاد شدنم حدود ۲ سال با استاد خودم شراکتی کار کردم.

از ۱۸ سالگی به مدت ۲ سال با استاد آبادی شراکتی کار می کردم اما از ۲۰ سالگی دیگه خودم به تنهایی شروع به فعالیت کردم و به صورت مستقل این شغل رو ادامه دادم. در اون مدت برادرم که ۲ سال از من بزرگتر بود به عنوان شاگرد یا همکار در کنار من بود.

برادرم نزد من استاد شد. اولین نمدی که ساختیم برای آقای احمدرضا احمدی که ساکن همین منطقه است انجام دادیم. من و برادرم تقریبا ۳۰ سال با هم همکار بودیم، بعد از فوت برادرم، برادرزاده ام به عنوان شاگردی ۵ سال نزد من بود.

الان تقریبا ۵۰ ساله که نمد کار هستم.

* نمد مالی (لمسویی) شغل اصلی و خانوادگی شما بود؟

شغل اصلی من نمد مالی است. پدربزرگم آخوند بود و پدر خودم دامدار بود. نمد مالی شغل ارثی یا خانوادگی ما نبود و من بر حسب شرایط زمان و علاقه خودم به این شغل روی آوردم.

* چه چیزی این ذوق رو در شما ایجاد می کرد که با توجه به سختی های لمه سویی این شغل رو ادامه دادید؟ مشوق شما در این هنر چه کسی بود؟

مشوق اصلی من برای شغل نمد مالی خواهرم بود. البته من بیشتر بخاطر علاقه ام به صدای کمان به این شغل روی آوردم. صدای کمان رو خیلی دوست داشتم.

* استاد کمی در مورد تاریخ نمد مالی بفرمایید. در منطقه بندپی چه بزرگانی این هنر رو انجام می دادن.

در مورد اولین نمد مالی در طول دوران تاریخ باید بگم شاید اولین استاد این حرفه ابراهیم حضرت خلیل الله بود. ایشان بعد از ساخت کعبه تصمیم گرفت که خانه خدا را فرش کند و به همین خاطر تصمیم گرفت پشم گوسفند را گرفته و نمد درست کند.

بزرگ این رشته در محله ملکشاه دیا خودمان تا اونجا که من به یاد دارم یا از دیگران شنیدم مرحوم استاد اسحق، استاد ابوذر و استاد ابراهیم مصطفی پور هستند که یکی از نمدهای ساخته شده توسط استاد ابوذر در حال حاضر در موزه یونسکو قرار دارد.

* در حال حاضر در بندپی چه کسی بجز شما نمد مالی انجام میده؟

بیشترین تعداد نمدمالی ها یا استادان نمدمال در استان مازندران به غیر از بندپی در شهرهای بهشهر، رامسر و کجور بودند. در حال حاضر تو منطقه بندپی بجز ما هیچ کسی رو نمی توان پیدا کرد که حرفه نمد مالی رو ادامه داده باشه.

* در مورد مواد اولیه و ابزارهای ساخت نمد به ما بگید. چقدر وقت می بره تا یک نمد کامل ساخته بشه؟

ماده اصلی برای ساخت نمد پشم گوسفند هست. پشم مورد استفاده برای ساخت نمد پشم گوسفند ماده یا بره ماده است و از پشم گوسفند نر یا بز نمی توان استفاده کرد.

مدت زمان لازم برای ساخت یک نمد تقریبا یک روزه.

* الان به تنهایی کار نمدمالی رو انجام می دین؟ محل کارتون هم فقط اینجاست یا وقتی ییلاق هستین هم انجام می دین؟

خودم و پسرم. البته من اصلا اجبارش نکردم که یاد بگیره الان شغلش بنّایی است و هر موقع که من بخوام نمد بزنم میاد کمکم میکنه باهم کار می کنیم. من تقریبا تا اول زمستون رو ییلاق ورزنه هستم. این روستا و روستاهای اطراف ما رو می شناسن و از سنگچال هم سفارش ساخت نمد رو میدن. منم سفارش ها رو جمع میکنم و وقتی تعدادش زیاد شد پسرم میاد و باهم نمد می زنیم.

* قیمت تمام شده یک نمد کامل چنده و در حال حاضر مشتریان اصلی شما چه کسانی هستن؟

قیمت نمدها بستگی به اندازه و نوع نمد داره.کمترین قیمت نمدی که ما می زنیم ۱۲۰ هزار تومان و بیشترینش هم ۲۵۰ هزار تومان هست. مشتریان ما بیشتر از شهرهای بابلسر و آمل و… هستن. هفته پیش هم چند تا هنرمند سینما و تلویزیون (آقای جمشید مشایخی، داریوش ارجمند و ایرج نوذری) واسه جشنواره ای اومده بودن نمد خریدن.

* ابزارهای مورد استفاده چه چیزهایی هستن؟

دوآرد

میسـّه ( از چوب درخت شَر یا شمشاد)

پنجـره ( برای ریخت پشم ها روی چادر ، حالت شاغُل مانند دارد )

شیش ( بریا جمع آوری پشم که حدود یک متر طول دارد )

کَمـون ( یا کمان حلاجی برای بازکردن پشم های ریخته شده روی چادر )

جـِز ( برای ریختن آب گرم روی نمد در هنگام مالش که از جنگل تهیه می شه )

* مراحل تولید نمد به چه صورت هست؟

جور کردن پشم و حلاجی آن (می هیزه) : اولین مرحله شروع کار نمدمالی جور کردن پشم است. همانطور که گفتم ماده اصلی نمد مالی پشم گوسفند ماده است. بعد از اینکه پشم رو گرفتیم تقریبا یه صبح تا ظهر حلاجی پشم ها زمان می بره. در این قسمت پشم رو با کمون یا شانه می زنیم که به آن کمون زنی می گیم. اولین مرحله شروع کار کمونه زنی هست.

تهیه قالب : دومین مرحله قالب گرفتن هست. برای قالب گرفتن ما اندازه و شکل نمد رو از قبل می گیریم که بستگی به نظر مشتری داره که چه اندازه ای بخواد. قالب کلی نمد رو با نخ می کشیم. بعد از اینکه با نخ شکل و اندازه نمد رو کشیدیم تقریبا نمد آماده ریختن پشم هست.

برای اینکه بتونیم قالب رو بصورت زیبا در بیاریم قبل از قالب بندی چادری روی زمین پهن می کنیم و بعد از طراحی شکل اولیه قالب، پشم را روی آن می ریزیم. (مرحله چادر زنی)

نقش زنی : مرحله بعدی نقش زنی هست. نقش زنی بستگی به هنر نمدمال داره که بخواد چه نقشی رو روی نمد پیاده کنه. نقشها رو در بعضی موارد خود مشتری سفارش میده به چه شکلی دربیاد یا اینکه ما نقش هایی که خودمون از گذشته یاد گرفتیم روی نمد پیاده می کنیم.

رنگ های مختلفی رو که شما در بیشتر نمدها می بینید در این مرحله زده میشه. ما اول رنگ های مختلف رو از مغازه می خریم و سپس به مقداری که پشم و نخ رنگی نیاز داریم با توجه به نقش مورد نظر اونها رو رنگ می کنیم و در قسمتهای مشخص نمد قرار می دیم. البته مواقعی هم از رنگ طبیعی خود پشم برای این کار استفاده می کنیم. (مرحله رنگرزی)

برای ایجاد نقش ها، پشم‌های رنگین را به‌صورت رشته‌هایی درآورده و به شکل های گوناگون بر روی چادر و قالب نمد رسم می‌کنیم.

بعد از ریختن پشم ها روی چادر و قالب زنی و نقش کردن آن، محلول آب گرمی که از پیش روی آتش هست را روی طرح و پشم می ریزیم که این برای ریختن آب از گیاه جــِز که از جنگل تهیه می شود استفاده می کنیم.

تهیه نمد ، با پا کوبیدن و مالش : بعد از نقش بندی و ریختن محلول آب گرم و صابون، نمد را به صورت لوله درمیاریم و با نخ خیلی محکم می بندیم و از این قسمت کار سخت مالیدن شروع میشه. اول با استفاده از پا بصورت همزمان به مدت ۲ یا ۳ ساعت پا می زنیم و با پا آن را می مالیم.

در این مرحله علاوه بر فشار وارد کردن به آن، نمد لوله شده رو روی زمین می غلطانیم و بعد از هر چند بار پا زدن نمد رو باز می کنیم و با جز محلول آب گرم رو روی آن می ریزیم تا الیاف بهتر در هم بروند.

 چون در هنگام مالیدن نمد، اطراف آن از حدود چادر فراتر می‌رود، کناره های نمد را تا می زنیم و روی نمد رو بر می گردانیم (۲ لایه می کنیم) و مجددا بعد از اینکه آب روی آن پاشیدیم دوباره می بندیم و عمل مالیدن نمد رو ادامه می دهیم.

بعد از ریختن آب گرم دوباره با ریسمان آن را می بندیم و با پا حالت می دهیم. در این حالت به نیمه لمه تبدیل می شود که مرحله مالش با دست شروع می شود که به مدت ۲ ساعت آن را بصورت ۲ نفره بصورت مستمر مالش می دهیم. این قسمت حساس ترین مرحله ساخت نمد هست که هر دو فرد استادکار باید دست هایشان بصورت همزمان روی نمد قرار بگیره و مالش بدن.اگه یکی دیرتر و یکی زودتر این کار رو انجام بده نمد خوب در نمیاد.

بَـل : بعد از مالش، باید نمد را روی آتش کِز دهیم تا کرک ها و پشم های زائد آن از بین برود. البته این کار را کمتر کسی انجام می دهد اما ما برای بالا رفتن کیفیت نمدها این کار را حتما انجام می دهیم.

بعد از جز دادن روی آتش دوباره آن را به حالت مالش با دست می بریم که این قسمت زیاد طول نمی کشد. بعد از اینکه مالش نهایی تمام شد با همان چوب آن را می پیچیم و باز آن را پا می زنیم تا لبه های نمد سفت شود.

قواره کردن : بعد آن را قواره می کنیم (جاهایی که کم دارد با دست می کشیم تا اندازه لبه های آن بصورت یکسان درآید. در این حالت چون نمد هنوز گرم است با دست به حالت های مختلف در می آید و اگر قسمتی مشکل داشته باشد یا یکسان نباشد، رفع می شود.)

پهن کردن نمد : در پایان کار آن را به مدت ۳ تا چهار روز در قسمت سایه پشت بام می گزاریم تا رطوبتش خشک شود (در آفتاب نمی گذاریم چون موجب ملایم شدن و بی کیفیت شدن آن می شود. نمد تمام شده حتما باید در قسمت سایه پشت بام و بصورت طبیعی خشک شود.)

* استاد میشه انواع نمدها رو برای ما نام ببرین؟

کـِردی (کـِردی یا چوقا مخصوص چوپانان است که در صحرا روی آن می خوابند و کار کیسه خواب را انجام می دهد.)

کـِلـِک (مخصوص گالش هاست. در اندازه کت هست که بیشتر هنگام دوشیدن گاو و یا برای جلوگیری از زخم نشدن پشتشان در زمان حمل چوب یا وسایل سنگین استفاده می کنند.)

کَپـِل پوش (برای پشت اسب یا روی پالان اسب به کار می رود.)

عَـرِق گیر (کار عرق گیری را در پالان اسب انجام می دهد. برای زیر پالان که برای گرفتن عرق اسب و نچاییدن اسب بکار می رود.)

مَنقِل بِنی یا تَلیگ (کنار بخاری، منقل و شومینه استفاده می شود و بیشتر بصورت گرد ساخته می شوند.)

نِمازخون تَلیگ (همانند سجاده هست و برای نمار خواندن استفاده می شود.)

مِمبَر تَلیگ (برای منبر و استفاده روحانی ها استفاده می شود.)

و

* نمدها بیشتر به چه شکل هایی ساخته می شوند؟

بیضی، دایره، مستطیل. بستگی به آن خریدار یا سفارش دهنده دارد که دوست داشته باشد چه نوع طرحی را در چه اندازه ای داشته باشد. ما هم بنا به سفارش فرد درخواست دهنده نوع نمد خواسته شده او را درست می کنیم.

* حرف آخر؟

پسر استاد کرم پور/ این شعر از مرحوم حاج احسان داداشی عمران در وصف کربلایی قربان کرم پور و برادرش که معروف به دوبرار لمه سو بودند گفته شده:

کمون لرگ چو و لد ونه ازاره

میسه شهر چو شیش ونه اناره

گسفن ریه کمون سربیجاره

بکتن اسا محنت روزگاره ، بکتن اسا محنت روزگاره

* از اینکه وقتتون رو به ما دادین بی نهایت سپاسگزاریم.

گزارش تصویری این هنر زیبا را در ادامه می بینید.

IMG_5489IMG_5543IMG_5520 IMG_5521IMG_5451IMG_5467 IMG_5557IMG_5475IMG_5570 IMG_5567IMG_5513 IMG_5456IMG_5480 IMG_5496 IMG_5474 IMG_5536 IMG_5566IMG_5555 IMG_5540IMG_5522 IMG_5508IMG_5509

منبع:

www.bandpay.ir/

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *