آغوز چینی در سنه کوه / ساری

نام محلی : آغوز  یا آقوز

نام فارسی : گردو ، گردو جنگلی

نام علمی :   با نام علمی Juglans regia از خانوادهٔ Juglandaceae است. نام علمی این جنس از کلمه لاتین Jovis-Glans به معنی فندق ژوپیتر گرفته شده است.

گردو (فارسی دری: چهارمغز، نام علمی: Juglans regia) میوهای گرد، با دو پوسته، یکی نرم و سبزرنگ که به تدریج خشک می‌شود و از بین می‌رود و دیگری سخت و چوبی است. مغز آن خوراکی است و روغن فراوان دارد.

گردو، میوه مغزدار باارزشی است که انواع مختلفی دارد. گردو منبع عالی پروتئین، فیبر، ویتامین‌ها، آنتی اکسیدان‌ها و مواد معدنی است. این میوه مغزدار یکی از بهترین منابع اسیدهای چرب امگا۳ است. واژه جوز معرب گوچ پارسی میانه به همین معنی است.

برابر بررسی‌های دیرین شناسی گیاهی و گرده‌شناسی در روی کرهٔ زمین، گونه‌های مختلف گردو از زمان‌های بسیار قدیم به ویژه از دوران سوم زمین‌شناسی وجود داشته است.منشاء درخت گردو را آسیای غربی و نواحی هیمالیا می‌دانند.

انواع این درخت در چین، ژاپن، فرانسه و آمریکا کشت می‌شود مهمترین گردوهای موجود دردنیا معروف به گردوی ایرانی است، زیرا ابتدا از ایران به خاور میانه و از آنجا به یونان و روم و سپس به انگلستان و بعد به امریکا برده شده است. گردو ی ایرانی تنها گونه‌ای از این خانواده است که مغز آن از نظر خوراکی مصرف اقتصادی دارد. گردوی معمولی درختی است یک پایه که بلندی آن از ۱۰ تا ۲۵ متر قابل تغییر است، گردو دارای برگهای مرکب شانه‌ای است و درختی یک پایه است که گلهای نر و ماده روی یک درخت به صورت جدا گانه ظاهر می‌شوند. گامت‌های ماده گردو دگر گشن است گرده افشانی آن به وسیله باد انجام می‌شود و حشرات در آن نقشی ندارند.

با این توصیف مهمترین انواع گردو که در ایران کاشته می‌شوند عبارتند از: گردوی کاغذی، گردوی سنگی، گردوی ماکویی، گردوی سوزنی، گردوی نوک کلاغی، گردوی ضیا آبادی، گردوی خوشه‌ای، سبزوار، گردوی آمیخته خراسان، گردوی مازندران، گردوی شهمیرزاد، گردوی قزوین و طالقان، خوانسار، گردوی تسوج در آذربایجان، گردوی همدان، وانشان و تویسرکان و سایر مناطق…

گردوی سنه کوه که به محلی آغوز یا آقوز گفته می شود از انواع گردوی ایرانی بوده و از محصولات باغی و جنگلی محسوب می شود یعنی هم در حواشی زمینهای زراعی و هم داخل محل کنار خانه سرا هر خانواده سنه کوهی یک یا چند درخت گردو دارد و در میان درختان جنگلی بخصوص گالش بنه سرهای با قدمت قدیمی معمولا درختان گردوی بسیاری را می توانید مشاهده کنید که سالیانه با محصول دهی بسیار خوبی بین حیوانات وحشی مثل راسو که به محلی " اشنیک" گفته می شود و اهالی رقابت در برداشت و مصرف آن وجود دارد .

نوع گردو های سنه کوه ر قم گردوی مازندران و با پوست دوم که به محلی " چوپلاق" گفته می شود، معمولا سفت و سخت هستند .ولی گردوی خوشه ای و گردو کاغذی در سنه کوه به دلایلی به خوبی بار  نمی دهند .  

 درختان گردوی سنه کوه معمولا در قدیم به تعداد بسیار زیاد بود اما امروزه در گوشه و کنار می توانید درختان مسن سر به فلک کشیده و جوان چند ساله را براحتی ببینید . تمامی درختان گردوی سنه کوه بذری می باشند یعنی با کاشت یک عدد گردو (کال) به طور طبیعی یا دست کاشت کاشته می شوند و مورد حفاظت قرار می گیرند برای همین از کاشت تا محصول دهی بیش از  10 تا ۱۵ سال طول می کشد  تا نوبرانه دهند و از سنین بالای ۳۰ سال تازه به تولید اقتصادی می رسد و به اصطلاح از "شل پا" به "گت دار" تغییر می یابد  و محصول آن هم بیشتر در حد مصرف خانوار می باشد .

از اواخر مرداد ماه و اوایل شهریور کار برداشت گردو از درختان گردوی سنه کوه آغاز می شود و حدود یک ماه طول می کشد وتمامی درختان گردوی سنه کوه از نژاد بومی و درختان تنومند با سرشاخه های بلند و گاهی دارای شاخه های به نسبت نازک و طویل می باشد .

 به هر گردوی با پوست کلفت بنام "تلپاسی" روی شاخه رایک "آغوز کال " یک چم و اگر دوتایی باشد  دچم  یا دچمبلی و اگر سه تایی باشد سه چم یا سه چمبلی و اگر چهار تایی باشد چهار چمبلی  و …گفته می شود و هر چه این عدد بزرگتر می شود علاوه بر اینکه بارآوری زیاد آن درخت را نشان می دهد از طرف دیگر به قول محلی "چکال" می باشد چرا که هر گردویی در سنه کوه به گردوی بادوم و چکال تقسیم می شود که بادوم یعنی مغز گردو براحتی از داخل پوسته سفت خشبی  (چوپلاق )خارج می شود و چکال یعنی به سختی می توان مغز آنرا درآورد ، و گاهی برخی بینا بینی هستند و البته هرچه اندازه گردو کوچکتر می شود معمولا چکالتر هستند .

از طرف دیگر میزان روغن موجود در مغز گردو هم باعث تقسیمات دیگری می شود و کیفیت بالای گردوی سنه کوه در مجموع بخاطر وجود مغز گردو با روغن بالای آن است که از عطر و طعم بسیار خوبی برخوردار بوده و خورشت فسنجون بسیار خوبی پخته می شود .

گردوها در اوایل بهار قبل از برگ در آوردن با گلدهی که در سنه کوه "ریسی" گفته می شود، ایجاد می شود  و کم کم رشد کرده و بزرگ می شود تا اینکه در اوایل تابستان دیگر درون میوه شیره لزجی ایجاد می شود و به مرور سفت شده و مغز گردو تشکیل می شود اما این تمام داستان نیست و هنوز میوه قابل برداشت نمی باشد. برای برداشت گردو باید صبر کرد تا در مرداد ماه پوسته خشبی که به آن "چوپلاق" می گویند قهوه ای تیره تا به اصطلاح "سیوه کنار" شود و وقتی سیوکنار شود یعنی دیگر رسیده و قابل برداشت میگردد که بر این مبنا هم درختان گردو به زودرس ( گرم آغوز) و دیر رس  ( سرد آغوز ) و … تقسیم بندی می شود .

وقتی گردو کاملا سیوه کنار شد و رسید به مرور پوسته رویی یعنی تلپاسی آن کم کم کنده شده و "آغوز  تریک " می شود.ولی معمولا قبل از اینکه گردو روی درخت پوست بیندازد(تریک شود) شخصی که وارد است و بالای درخت رفتن و برداشت برای او با یک ترکه چوبی بلند می تواند تک تک گردوها را با ضرباتی به پایین بیندازد و به او" آغوز رش" یا "دار رش" و به چوب او "آغوز رش شیش" و به توان او "دار شو" و به این روزی که برای برداشت اختصاص می دهند" آغوز روشی" می گویند .

در قدیم که معمولا بیشتر درختان گردو بصورت شراکتی بین فامیلی بود که هنوز هم چند درختی باقیمانده اند همه صاحبان درخت شریک را خبر  کرده و یا خود و خانواده اش و یا نماینده ای از هر خانواده برای آغوز روشی می آیند و افرادی در منزل بساط  صبحانه و ناهار را تدارک دیده و در جمعی صمیمی و بسیار با محبت دسته جمعی توسط دار رش میوه گردو برداشت شده و به تعداد یا پیمانه ای بین هم تقسیم می کنند و سهم دار ر ش هم اندکی به او بیشتر می دهند  تا رضایت طرفینی حاصل  شود .

در قدیم تا درختی کاملا میوه اش سیو کنار نمی شد (نمی رسید) حق برادشت نداشتند اما امروزه متاسفانه به دلایلی عجله نموده و برخی به قول معروف " کال خوار " هستند یعنی میوه نارس را هم متاسفانه برداشت می کنند .

پس از برداشت تریک شده ها  را جدا کرده و بقیه را در  لابلای " پیلم" (آقطی) و کیسه پلاستیکی در گوشه ای گذاشته تا قابل تریک شدن شود آنگاه زنان خانه دار با دستی دستکش گذاشته و در قدیم بدون دستکش کار پوست کنی را انجام می دهند که معمولا آب آن انگشتان دست را به شدت سیاه می کند .امروزه برخی به شهر آورده با دستگاه پوست کنی آغوز تریک می کنند . با کلیک در اینجا با این دستگاه و کارش آشنا شوید .

پس از تریک کردن گردوها را نباید شست بلکه همانطور در آفتاب یا پشت بام شیروانی پهن کرده تا خشک شود سپس مغز گردو که " چکه " گفته می شود خارج شود.آغوز چکه را معمولا پس از کمی خشک کردن به تنوع استفاده می کنند کمتر خام خواری می شود ولی بیشتر مردمان سنه کوه عادت دارند که مغز گردو را فرآوری کنند یعنی داخل نان(آغوز نون) ، غذا( (انواع په لو) ، انواع شیرینی (مثل پشت زیک و پیس کنده حلواکیک محلی  بریزند و یا خورشت فسنجون و شکم پری درست کرده و میل کنند . 

داستان گردو و برداشت آن از خاطره انگیزترین بخش محصولات درختی سنه کوه برای نسل ماست چرا که با کمی سیوه کنار شدن و برداشت قسمتهای قابل دسترسی که به محلی " بن پره" چینی کرده  و  روزها تا دم غروب "آغوز بازی" یا" آغوز کا" یا " کشت کا " بازی می کردیم و بدین وسیله لذ ت برده و سرگرم می شدیم که خود داستان مگوی فراوانی دارد و اما در موقع برداشت هم معمولا درختانی را هدف قرار داده  و پس از آغوز رشی و جمع آوری توسط صاحبان گردو ما بچه ها دو کار انجام می داد یم یکی : تمام کنار و گوشه و زیر  برگها و خلاصه همه جا را دنبال گردو گشته و به این کار " لولی " می گفتیم تا تک دانه های گردوی جامانده را بقاپیم و بچه های بزرگتر  به بالای درخت رفته و برخی از پایین گرا داده و به اصطلاح " آغوز پیچین" می کردیم و یا اگر نمی توانستند بالای درخت بروند دسته جمعی و به نوبت با پرتاب چوب یا سنگ که به آن " کپ پل "می گفتیم پرتاب نموده تا تک گردوهای جامانده هم شکار شوند و…

این روزها دیگر اواخر کار برداشت گردوست و بعید می دانم که درختی نروشته مانده باشد مگر اینکه تریک شود و خودش بریزد و …

میوهٔ گردو سه چم یا سه چمبلی
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: گیاهان
دسته: گیاهان گلدار
رده: دولپه‌ای‌ها
راسته: Junglandales
تیره: گردوییان
سرده: Juglans
 
76غ
مغز گردو
DSC07513
آغوز ریسی که در واقع گلهای گردوست در بهار نمایان می شود در سنه کوه و …
DSC01575
آغوز کال روی درخت در اوایل خرداد در سنه کوه و …
DSC04595
شل پا آغوز (درخت جوان ) در سنه کوه و …
DSC00978
گت دار آغوز (درخت تنومند) در سنه کوه و …
24
بروشته آغوز (گردوی برداشتی) در سنه کوه و …
DSC_0281
آغوز تریک (پوست کنده) در سنه کوه و …
DSC_0283
آغوز تلپاسی (پوسته ) در سنه کوه و …
DSCF6653
چند درخت گردو در کنار خانه در سنه کوه و …

 

 

 

 

منبع:
sanekooh.blogfa.com

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *