درباره آب اسک و رسومات زیبای آن / آمل

درباره آب اسک و رسومات زیبای آن / آمل

در خصوص پیدایش روستای اسک گویا در قدیم به نام (اشک) بوده است و اشک اول پادشاه اشکانیان این آبادانی را به نام خود نام نهاده است که به مرور زمان به اسک تغییر نام یافته است و بنا بر روایتی دیگر هم در خصوص اسک آورده شده است که به خاطر وجود آبهای گرم و رسوبی که قطره قطره بر زمین می‌چکید و بر روی وسایل و سنگها رسوب‌گذاری میشده است که اشک یکم در آساک در شمال کوه‌های البرز تاجگذاری کرده است و گریا اسک متأثر از آساک هم می‌باشد . ابوالقاسم محمدبن حوقل بغدادی سیاح معروف و جغرافیدان عرب در سال ۳۳۱ ه-ق برابر با ۹۴۱ میلادی به عزم مطالعه درباره کشورها و ملتهای مختلف و نیز به منظور تجارت از بغداد بیرون رفت و کشورهای اسلامی را از شرق تا غرب پیمود. نامبرده در سفرنامه خویش به ایران چنین عنوان می‌کند که : راه ری به طبرستان چنین است : از ری به برزیان یک منزل سبک، و از آنجا به نامهند یک منزل و از آنجا به اشک یک منزل و از آنجا تا پلور یک منزل و از آنجا تا آمل یک منزل است . و نامبرده پس از پایان سفر خویش کتابی تحت عنوان صوره‌الارض در سال ۳۵۷ ه-ق به عربی تألیف نموده است. تا چه اندازه‌ای این نامگذاریها صحت و سقم دارد خدا می‌داند. اما به هر حال هر دو روایت بر سر زبانهاست. دیگر اینکه طبق گفته بعضی از ریش سفیدان به نقل قول از نیاکان خود محل سکونت فعلی، قبلاً نیزار بوده است و محل اولیه یا اصلی در منطقه اسک کلا بوده است که به علت قرار گرفتن در بین سه کوه و تابش کم نور آفتاب در روز و احتمال رانش زمین و سرمای سخت زمستان از نقطه جنوبی به نقطه شمالی مهاجرت کرده‌اند تا از نعمت روشنایی و گرمای خورشید و بکر بودن زمین مورد نظر برخوردار گردند. در خصوص نیزار بودن محل سکونت فعلی (نقطه شمالی ) نمی‌توان از نظر عقلی و برهانی باور کرد. زیرا محله فعلی از بنیان بر روی صخره‌ها و زمینه بکر و مستحکم بنا شده است، در صورتی که مناطقی دارای خاکهای نرم و شنزار و لجنزار بوده باشد گیاهانی مانند نی و امثال آنها در آنجا رشد و نمو می‌کنند. و دیگر اینکه به خاطر وجود صخره‌ها از حفر چاه‌ها در بعضی از مناطق به اندازه ۲ متر هم نمی‌توان پایین رفت ولی آنچه را باید پذیرفت بیشتر موقعیت روشنایی و بکر بودن زمین‌های محل سکونت حاضر را باید قبول کرد که در مواقع خطرات احتمالی مانند زلزله کمتر می‌توان شدت و قدرت درجه ریشتر را احساس کرد و بنابراین روایتی سابقه آبادی اسک را با احتساب محل سکونت قبلی در حدود ۱۲۰۰ سال قدمت می‌دانند ولی آنچه که مکتوب (در تاریخ طبرستان آمده است چنین بیان می‌شود که از عجایب طبرستان یکی کوه دماوند است که علی ابن‌الکاتب در کتاب فردوس‌الحکمه آورده است که از دیه اسک تا قله دماوند به دو روز شوند و او همچون گنبد مخروطی است و بر همه جوانب او ابداً برف باشد ، الا بر سر او، مساحت سی گری زمین، هیچ جای برف نایستد به زمستان و تابستان و آنجا ریگ بود. چنانکه چون پای بر وی نهاده خرد شده و چون بر سر کوه ایستی بر آن ریک همه کوهها چون پشته نماید و دریای خزر در مقابل او راست است. سی سوراخ در سر این کوه باشد که دود کبریت از آن بیرون می‌جهد و آوازهای عظیم با سهم از این سوراخها شنوند. از لهیب آتشی که حقیقت نشود که در جوف و میان کوه آتش است. ) تاریخ طبرستان بهاالدین محمدبن حسن بن اسفندیار در سال ۶۱۳ هجری تألیف شده است که اگر این تاریخ را مصداق مکنوب از نام بردن اسک بدانیم هم اکنون که سال ۱۳۸۵ هجری شمسی و مطابق با ۱۴۲۸ هجری قمری می‌باشد قدمت تاریخی اسک را می‌توان چنین بیان کرد.

جاذبه ها

طبیعت زیبای روستای اسک و آب و هوای معتدل آن موجب شده است که در تمامی ایام سال، گردشگران بسیاری به این روستا سفر نمایند. رودخانه هراز که از رشته کوه‏های البرز سرچشمه می‏گیرد حواشی مناسبی برای اتراق گردشگران فراهم آورده است. چشمه‏های آبگرم روستا که از دل زمین می‏جوشد با املاح فراوان و مواد گوگردی برای درمان بسیاری از بیماری‏های پوستی و درد مفاصل مفید است و همه ساله، گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب می‏کند. چشمه آب فرنگی یا آب آهن در بالا دست روستا، واقع شده است که برای درمان بیماری‏های کم‏خونی توصیه شده است. غار آب اسک در دره هراز واقع شده‌است. حدود یک ساعت از روستای پیاده روی دارد که از کنار ارتفاعات و حواشی رود هراز می‌گذرد. طول غار در حدود ۳۷۰ متر است و مسیرهای متعدد کوچکی نیز دارد. دهانه آن بسیار بزرگ و بلند است. مسیر دسترسی به غار تا حدودی نیاز به مهارت در کوه نوردی دارد. در تمام طول مسیر قله دماوند در قسمت شمال جاده هراز قابل رویت است. در ضلع مشرف به پرتگاه، سوراخ دیده‏بانی تعبیه شده است. غار دیگری به طول ۳۷۰ متر با شعبات متعدد کوچک، با دهانه‏ای بزرگ و مرتفع در دل کوه وجود دارد. اسک وش، مرتع مرغوب و زیبایی است که در نزدیکی محل برف چال قرار دارد و چشم‏انداز باغ‏ه و بافت سنتی آن‏ بسیار جالب توجه است. بقعه امامزاده اصغر و امامزاده فاضل دو زیارتگاه مذهبی روستاست که در بین مردم احترام خاصی دارند.قلعه سنگی هم یکی دیگر از جاذبه هاست.

آیین ها و سنت

برف چال

برف چال که در گویش مازندرانی وَرفِ چال varf-e cal خوانده می شود به لحاظ واژه شناسی به معنای «گودال برف» است . آیین برف چال ریشه تاریخی و مذهبی دارد و پیشینه این مراسم به دوره آل بویه ، در طبرستان ، باز می گردد. رسم برف چال از رسم هایی است که زمان اجرای آن بستگی به زیست طبیعی وجو آب و هوایی و وجود برف در منطقه دارد. مردان شرکت کننده محلی و میهمانان کارشان اول تمیز کردن جاده ناصری (جاده‌ای که به برف چال ختم می‌شود) است و لایروبی گودال برف چال. در این روز اسکی‌ها در هر کجا که باشند خود را به مراسم می‌رسانند تا هم دید و بازدید دوستان و اقوام باشد و هم اجرای مراسم دسته جمعی آیینی‌شان. بنیان اعتقادی وپشتوانه مذهبی رسم برف چال را به کرامات سید حسن ولی عارف وزاهد قرن نهم هجری نسبت می دهند. گفته می شود وی از طریق ۱۶ نیا به امام حسن عسگری ارتباط دارد. مردم دامدار اسک در منطقه اسک وش ASKvash به علت نبود چشمه های آب در پی مکانی برای کندن گودال وذخیره برف بودند اغلب مکانی که انتخاب می شد برای کندن مناسب نبود زیرا زمین پوشیده از سنگ بود .روزی چند سوار که از اسک وش می گذشتند،با تجمع مردمی برخوردند که بیل وکلنگ دست گرفته ومشغول انجام کاری هستند این رهگذران سواره هایی بودند که بنا به گفته اهالی سیدحسن ولی وسیدحسن عالی که جدمردم روستای نیاک بود وچند تن از همراهان او بودند. رهگذران احوال کار را از ایشان جویا می شوند، سید حسن ولی محل مناسب برای کندن گودال را با عصای خویش به مردم اسک نشان می دهد. مردم دامدار اسک به همراه سید حسن ولی به کندن مشغول می شوند ولی به هیچ سنگی برخورد نمی کنند. مردم از این عمل متعجب می شوند وآن را به عنوان کرامت ومعجزه ای از طرف سید حسن ولی در نظر می گیرند.مردم اسک می گویند: سیدحسن ولی برای این روز نذوراتی در نظر گرفته که باید هم از طرف مردم اسک و هم از طرف مردم روستای نیاک داده شود. مردم روستای نیاک باید در این روز نان وپنیر وگوشت وغیره به مردم روستای اسک دهند واز طرفی مردم اسک باید نذوراتی را تهیه کنند ودر روز برف چال بین مردمی که به عملکرد واجرای مراسم می پردازند توزیع کنند. گودال مذکور در وسط مرتع برف چال در اسک وش قرار دارد. ابعاد این گودال تقریباً برابر ۷ متر عرض و۱۰ متر عمق می باشد. ارتفاع سنگ چین شده آن از سطح زمین به ۲ متر می رسد. قطر دیوار تقریباً۱ متر است. دیواره های گودال به وسیله سنگ چیده شده است. مردم منطقه لاریجان و محله اسک به سید حسن ولی اعتقاد ویژه ای دارند واو را دارای صاحب کرامات واعجاز می دانند بنا به نقل از اهالی روستای اسک سیدحسن ولی دارای املاک زیادی در دماوند، پلور، اسک ونیاک بود که اکثر درآمد حاصله صرف کارهای خیر مردم می شده است . می گویند سید حسن ولی دو گاو نَر داشت که در گویش محلی ورزا verza نامیده می شد جهت شخم به طور رایگان در اختیار مردم قرار می گرفته است. ضرب المثلی در این مورد وجود دارد که گفته می شود « مگر گاو سید است که ببری وهمینجورکار بزنی ونیاوری». اهالی اسک بر این باورند که نذر سید حسن ولی به اجابت می رسد، لذا اجناس واموال زیادی از قبیل فرش، ظروف و وجه نقد وخوراک به قصد اجابت نذر هدیه می کنند. سیدحسن ولی در روستای نیاک دفن شده و عصای بلند وی که با آن گودال برف چال نشان داده شده در جوار قبر وی قرار دارد ومردم به دلیل تقدس وتبرک عصا، آن را داخل‌‌‌ آبی زده وآب را می نوشند. به طور کلی این رسم شش قرن است که در محل برف چال واقع در اسک وش برگزار می شود. مردم به گونه ای به سیدحسن ولی معتقدند که در ایام برگزاری برف چال به هنگام رویارویی با همدیگر در تعارفات این جمله را بکار می برند؛«اجر شما با سیدحسن ولی ». زمان رسم وشیوه تغییر آن توسط سرشناسان روستا مشخص می گردد. نماینده ای از طرف رؤسای محلی وریش سفیدان برای مشخص کردن برف به محل برف چال فرستاده می شود ومیزان برف تعیین وخبر به روستا آورده وبعد از آن در مورد روز برگزاری تصمیم گیری می شود. از گذشته مراسم برف چال هرساله در یکی از روزهای نیمه اول یا دوم اردیبهشت ودر روز جمعه به خاطر مناسب بودن آن به لحاظ مذهبی وشغلی برگزار می شود. از چند روز قبل اهالی روستا از اسکی های مهاجر آمل و مکان های دیگر وآشنایان ودوستان دعوت به عمل می آورند تا در این رسم شرکت جویند. روز قبل از اجرای مراسم منادی با بلندگو فریاد می زند؛ «گوسفندها، خروس ها، غاز ومرغ های نذری خود را بکشید، فردا برف چال خواهیم داشت.» در گذشته این فرد پشت بام حمام محل یا مسجد رفته وبا صدای بلند فریاد میزد وخبر را به اهالی محل می رساند. اما امروزه از بلند گو استفاده می شود. در شب قبل از برف چال محله اسک مملو از بستگان وآشنایان اسکی وغیر اسکی می شود. به قول اهالی در گذشته، اهالی روستا به طور یکپارچه وکاروان بار از سمت غرب روستا در مسیر قدیمی از میان راه های صعب العبور مسیر برف چال را می پیمودند. محل تجمع برای حرکت معمولاً در تکیه روستای اسک بود که همراه با چاوشی که توسط اهالی خوانده می شد، حرکت می کردند. نوع چاوشی با مفاهیم مذهبی واعتقادی همراه است وکلمات بکار برده شده در ذکر اهل بیت وکربلا وسید حسن ولی می باشد. اهالی صبح زود به صورت جمعی با کاروانی از حیوانات باری به طرف محل مزبور می رفتند. افراد این گروه این شیوه را دارای لذت وصفای خاصی می دانند واز آن
به عنوان خاطره خوش یاد می کنند. اما در دو دهه اخیر با ورود ماشین وساخت جاده آسفالته تا محل برف چال شیوه حرکت متفاوت شده واهالی به صورت پراکنده وجداگانه با خودرو مسیر برف چال را در پیش می گیرند. زمان حرکت نیز به ترتیبی که در گذشته وجود داشت، ساعت مشخصی نیست اما به خاطر رسمی که در روستا توسط زنان برگزار می شود همه مردان روستا از ۷ تا۷۰ ساله باید ساعت ۵/۸ الی ۹ صبح روستا را ترک کنند. وسیله نقلیه جهت جابه جایی و رساندن مردم عاملی در افتراق افراد اسکی برای حرکت به برف چال شده است. در گذشته زمان حرکت ۶ الی۷ صبح بود، زیرا مسیر برف چال از راه قدیمی ۲ الی ۵/۲ساعت طول می کشد. امروزه عده ای از اهالی به سنت دیرین چاودند وبرای انجام آن جمع شده وتا مدخل ورودی روستا چاووشی می کنند واز آنجا سوار ماشین شده وبه سمت برف چال حرکت می کنند. همه مردم روستای اسک خود را ملزم به شرکت در این منسک می کنند. از کوچک تا بزرگ، از جوان تا پیر برف را بر می دارند و داخل چاله می ریزند . پس از اینکه گودال با برف پرشد روی گودال با یک درپوش پوشانده می شود. غذای تدارک شده نذری سیدحسن ولی است که در روز قبل وشب هنگام توسط زنان روستای اسک آماده می شود وروز برف چال توسط مردان به مراسم آورده می شود. صرف غذا توام با شادمانی است که مردم پس از اتمام پرکردن برف در گودال برسر سفره ها جمع شده واز غذای نذری تناول می کنند. پس از صرف غذا در ساعت ۱ بعداظهر جمعیت پس از جمع کردن سفره های غذا جهت مراجعت به روستا ودیار خود آماده می شوند. اکثر جمعیت شرکت کننده در مراسم با وسایل نقلیه محل را ترک می کنند و عده قلیل وانگشت شماری مسیر قدیمی را بر می گزینند.

  • باورهای مراسم برف چال:

۱. باور به عدم حضور زن در این مراسم است. اعتقاد براین است که حضور زن در مکان برف چال منجر به شکسته شدن حرمت این رسم می شود. باور بر این است حضور زن در مکان برف چال حتماً به مدت یک سال یعنی تا روز برف چال در سال آینده برای آن زن اتفاق ناگواری خواهد افتاد. این باور بیشتر برای زنان اسکی صدق می کند. زنان اسکی در این روز حق خارج شدن از روستا را ندارند.

۲. از باورهای دیگر مراسم برف چال نذر به سیدحسن ولی و برکت سفره نهار روز مراسم برف چال است. مردم اسک اعتقاد دارند نذر سیدحسن ولی تبرک بوده وباعث دفع بسیاری از بیماری واتفاقات می شود. مردم همچنین اعتقاد دارند، سفره نهار که در روز برف چال به عنوان نذری پهن کرده اند، دارای برکت فراوان بوده وجمعیت زیادی را می تواند سیر کند وتمام نشدنی است.

۳. اهالی روستا معتقدند که شرکت در مراسم و برداشتن برف و ریختن آن در گودال باعث می شود برای اعضای شرکت کننده در طی سال اتفاق ناگوار نخواهد افتاد. چنانچه که فردی از اهالی روستای اسک باشد اما در مراسم شرکت نجوید باید انتظار پیامد ناگوار را در پیش روی داشته باشد.

مراسم زن شاهی

از ویژگی های فرهنگی-اجتماعی که در روستای اسک وجود دارد مراسمی است که زنان اسک آن را برپا می دارند. مراسم زن شاهی به همراه مراسم برف چال در یک روز مشخص برگزار می شود. زمان اجرای آن به تبع از رسم برف چال متغیر است.آن هم به دلیل شرایط جوی وزیست محیطی. محل اجرای این نمایش معمولاً در دو مکان اصلی روستا است یکی از این مکان ها محلی به نام درویش باغ است که میدانی مناسب برای اجرای مراسم به حساب می آید. مکان دیگر تکیه اسک است. حاکمی که بر مسند حکومت می نشیند از طرف زنان روستا انتخاب می شود و ممکن است هرساله تغییر کند. حاکم معمولاً روز قبل از اجرای مراسم به مقام خود واقف است. این حاکم زنی است که دارای صفاتی همچون تسلط در رهبری، قدرت در مدیریت، کم‌‌رو و خجالتی نبودن، پر سر و زبان بودن، کاردانی و زیبایی است.. کسی که جهت این منظور انتخاب می شود برای چرخش روال حکومت وبرقراری ضوابط در مراسم افرادی را برای نگهبانی وقراولی که داوطلب هستند انتخاب می کند و در مکان های مشخص روستا قرار می گیرند. این قراولان دختران روستا هستند که جهت نگهبانی و پاسبانی از روستا به گشت در روستا می پردازند. البته خود حاکم و وزیران نیز در روستا می گردند واز حال مردمشان آگاه می شوند. مراسم زن شاهی در واقع نظامی نهادمند از سوی بخش زنان در مقابل مردان است و نگهبانان دارای اسلحه هایی چون چوب و چماق هستند. نگهبانان مرتب به سراغ شاه آمده وچگونگی وضعیت روستا را به شاه گزارش می دهند. حاکم و وزیران وی و قرارولان دارای لباس مشخص هستند معمولاً این لباسها در گذشته لباس سربازان سرداران اسکی بود که در این روز مشخص به آنها داده می شد. امروزه لباس ها از لباس های تعزیه می باشد که حاکم و دیگران از آن استفاده می کنند . زنان روستا بعد از خارج شدن مردان از روستا، مراسم زن شاهی را آغاز می کنند هنگام واجرای مراسم هیچ مردی در روستا حضور ندارد. همچنین هیچ مردی چه اسکی وچه غریبه حق ورود به روستا را ندارد و در این مورد استثنایی نیز وجود ندارد وآن فقط شامل مردان بیمار وناتوان هستند که می توانند در خانه بمانند اما منوط به اینکه جلو پنجره وتراس خانه ظاهر نشوند.خانواده او هم باید جریمه ای به دلیل حضور مرد بپردازند. جریمه ها بیشتر خوراک می باشد.نگهبانان در مدخل های ورودی روستا به دفاع وحمایت از روستا می پردازند تا هیچ عنصر بیگانه از جنس مخالف وارد روستا نشود. در سال های گذشته دوره گردی دست فروش به دلیل عدم آگاهی از مراسم زن شاهی وارد روستا شد با ورود شخص مذکور اموال وی توقیف و پس از خوردن کتک در طویله حبس شد تا اینکه مردان از مراسم برف چال به روستا آمدند واو را آزاد کردند. نمونه دیگر مربوط به میوه فروشی است که به جرم ورود به روستا وهتک حرمت و نقص قانون تمام میوه هایش مصادره شد و توسط زنان روستا خورده ومیوه فروش توبیخ شد. دستورات حاکم در این روز لازم الاجرا است وهیچکس حق تخطی در این باب را ندارد چرا که با مجازات مقرر از جانب فرمانروا مواجه می شود. حاکم در این روز دارای قدرت نمایشی است وبرای خود وزیرانی انتخاب می کند که یکی وزیر دست راست ودیگری وزیر دست چپ وی است. زنان در این روز به حکم حاکم به پایکوبی ورقص می پردازند ولباسهای رنگارنگی می پوشند.اگر مردی دیده شد به دستور حاکم همه زنان برای دستگیری مرد مزبور گسیل می شوند. حاکم هر نوع بازی وتفریحی که مایل باشد به زنان دستور اجرای آن را می دهد. (البته این عمل به دلخواه زنان اسکی است که به صورت نمایشی توسط حاکم اجرا می شود). این بازی ها بیشتر جنبه تفریحی دارد. اما در سال های اخیر به دلیل تلاقی رسم زن شاهی با ماه محرم ومناسبتهای آن سعی می شد مراسم با مناسبتهای ماه محرم منطبق گردد. یکی از مواردی که در گذشته وجود داشته انتخاب عروس وداماد در بین دخترانی بود که هنگام ازدواجشان فرا رسیده یا هنوز ازدواج نکرده بودند. این عمل که به صورت عروس نمایشی اجرا می شد برای گشوده شدن بخت ایشان در نظر گرفته می شد. پس از اجرای مراسم حاکم با بیشتر زنان روبوسی می کند وایشان را برای زنده نگه داشتن سنت قدردانی وتشویق می کند وهمه زنان صلوات می فرستند وبرای داشتن وسهیم بودن چنین روزی خدارا شکر و سپاس می گویند. پس از اتمام مراسم وصرف غذای نهار وبرچیده شدن بساط مراسم، درآستانه ورود مردان به ده زنان در خانه های خود می مانند وهیچ استقبالی برای مردان انجام نمی دهند.

اشعاری جهت چاووشی در آن روز توسط زنان خوانده می شود که از آن جمله:

چه برف چالی است که آدم به هوش می آید… هنوز ناله مرغ وخروس به گوش می آید چه برف چالی است خدا همه را نصیب کنـد … خدا مرا به فـدای سیــد حسـن ولی کنـد هــرکــه دارد سـفــر بـرف چـال بــسـم الله … هـرکــه دارد سـر هـمراهی مـا بسم الله

رسم راه وردان

یکی از رسم های دیگر در این روز رسم «راه وردان» RaHvardan است. این خرده منسک که در گویش محلی نیز به همین نام خوانده می شود،بدین صورت است که در روز ماقبل برف چال خانواده هایی که افراد نامزد در خانه دارند، هدایایی از جمله تخم مرغ رنگ کرده، نان قندی محلی، شیرینی های دست ساز به نام «آب دندان» abdandan ورشته های شیرین همراه با خلعت از طرف خانواده عروس برای داماد وخانواده او داده می شود. ترکیب افرادی که این هدایا را به خانه داماد می آورند،مادر عروس وبستگان عروس وگاهی خود عروس می باشد. باور براین است که اگر رسم راه وردان برای جوان تازه داماد انجام نگیرد وهدایایی که نام آن ذکر شد به خانواده داماد داده نشود، فردای آن روز یعنی مراسم برف چال داماد سرافکنده خواهد شد. زیرا جوانان اسکی در روز برف چال از داماد انتظاردارند تا خوراکی هایی در روز برف چال به همراه داشته باشد. در صورت نیاوردن هدایای داده شده از طرف خانواده عروس به داماد در روز برف چال همسالان وی او را مورد تمسخر قرار داده وآن را به رابطه و پیوند زناشویی مرتبط می سازند. هدایای مذکور به خصوص تخم مرغ رنگ کرده وشیرینی ها بین افراد شرکت کننده در مراسم برف چال توسط داماد توزیع می گردد و مردم زندگی شیرینی را برای داماد دعا می کنند.

منبع:
www.afenesar.blogfa.com

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *